Realizacja: 2025r.
Dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
Inicjatywa zakłada ochronę oraz popularyzację górniczych tradycji oraz niematerialnego dziedzictwa postindustrialnego, które ugruntowały tożsamość Zagłębia Dąbrowskiego. Obecnie elementy te zanikają wraz ze zmierzchem ery przemysłu ciężkiego. W odpowiedzi zaplanowana została dokumentacja i archiwizacja zjawisk z zakresu niematerialnego dziedzictwa górniczego oraz ich upowszechnienie. Przygotowane publikacje, zrealizowane warsztaty i działania twórcze pomóc mają w pielęgnowaniu zagłębiowskiego dziedzictwa poprzemysłowego. Naszym celem jest kultywowanie pamięci, jej twórcza reinterpretacja, integracja potencjałów. Wszystko to by pozwolić kulturze pogórniczej trwać, a mieszkańców regionu wspierać w pielęgnowaniu swojej tożsamości. Aktywności rozwijać mają w uczestnikach nowe kompetencje kulturowe, które wzmocnią potencjał lokalnego kapitału społecznego.
W ramach zadania zrealizowane zostaną:
1) Przeprowadzenie badań naukowych dotyczących wybranych aspektów niematerialnego dziedzictwa górniczego Zagłębia Dąbrowskiego, takich jak: życie teatralne wokół kopalni, działalność orkiestr górniczych, funkcjonowanie towarzystw artystycznych przy kopalniach, architektura związana z kopalniami oraz kultura czasu wolnego górników.
2) Archiwizacja zasobów dziedzictwa kulturowego, w tym gromadzenie i opracowywanie materiałów źródłowych, wspomnień oraz dokumentacji fotograficznej i prasowej związanej z dziedzictwem obchodów barbórkowych na terenie Czeladzi.
3) Dwie publikacje naukowe/specjalistyczne
1. Monografia naukowa: „Nie samym węglem człowiek żyje” – publikacja obejmująca interdyscyplinarną analizę górniczego dziedzictwa kulturowego Zagłębia Dąbrowskiego, która stanowić będzie trwały wkład w naukowe opracowanie tej tematyki.
2. Zbiór źródeł: „Obchody barbórkowe w Czeladzi – zbiór źródeł prasowych” – opracowanie ukazujące historyczne znaczenie i rozwój obchodów Barbórki w regionie, które stanie się wartościowym narzędziem edukacyjnym i materiałem dla przyszłych badań.
4) Warsztaty dotyczące obrzędów górniczych:
– warsztaty skierowane do różnych grup wiekowych (dzieci, młodzieży, dorosłych, seniorów) będą przybliżać tradycje i obrzędy górnicze, takie jak pasowanie na górnika, zwyczaje związane z Barbórką czy symbolika związana z kulturą górniczą;
– działania warsztatowe mają na celu budowanie więzi z tradycją poprzez doświadczenie i aktywny udział, co pozwoli uczestnikom lepiej zrozumieć dziedzictwo kulturowe regionu.
– performatywne obchody Barbórki:
– koncert orkiestry górniczej: występ lokalnej orkiestry, nawiązujący do tradycyjnych obchodów Barbórki, podkreśli muzyczne dziedzictwo Zagłębia.
– warsztaty barbórkowe: uczestnicy będą mogli poznać symbolikę i historię święta Barbórki oraz wziąć udział w zajęciach artystycznych inspirowanych obchodami.
– spacer śladem niematerialnego dziedzictwa kopalni.
– promocja publikacji: podczas obchodów odbędzie się oficjalna prezentacja dwóch książek wypracowanych w ramach zadania: monografii „Nie samym węglem człowiek żyje” oraz zbioru źródeł „Obchody barbórkowe w Zagłębiu Dąbrowskim – zbiór źródeł prasowych”.
Wysokość dofinansowania: 50 000,00 zł
W ramach projektu wydane zostały publikacje Nie samym węglem człowiek żyje. Niematerialne dziedzictwo postindustrialne Zagłębia Dąbrowskiego, Czeladź 2025, ss. 132 oraz obchody Dnia Górnika w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1959-1989. Zbiór źródeł prasowych, oprac. M. Wądołowski, Czeladź 2025, ss. 154.
1. S. Lazar, M. Wądołowski, M. Wiecha, Nie samym węglem człowiek żyje. Niematerialne dziedzictwo postindustrialne Zagłębia Dąbrowskiego, Czeladź 2025, ss. 132.
Publikacja ma charakter wielowątkowy i interdyscyplinarny. Składają się na nią trzy zasadnicze części, których wspólnym mianownikiem jest człowiek – pracownik, twórca, mieszkaniec i uczestnik kultury.
Pierwsza część, przygotowana przez Stefanię Lazar pod tytułem „Myśl architektoniczna wokół kopalni”, rozszerza perspektywę poznawczą na przestrzeń – ukazuje, w jaki sposób architektura industrialna, socjalna i sakralna współtworzyła życie mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego. Autorka analizuje projekty osiedli robotniczych, budynków użyteczności publicznej, domów kultury i obiektów sakralnych, wskazując na ich rolę w kształtowaniu estetyki i organizacji przestrzeni codzienności. Pokazuje, że architektura była nie tylko tłem przemysłu, ale także materialnym świadectwem społecznych aspiracji i idei modernizacyjnych, które przenikały górnicze miasta XX wieku.
Druga część, autorstwa Marcina Wądołowskiego, zatytułowana „Sportowe i muzyczne rytmy górniczego Zagłębia”, poświęcona jest kulturze fizycznej i muzycznej rozwijającej się wokół kopalń. Autor ukazuje, jak kopalnie stały się ośrodkami nie tylko produkcji, lecz także życia społecznego – miejscami, gdzie powstawały kluby sportowe (CKS Czeladź, Górnik Piaski, Płomień Milowice), orkiestry dęte i zespoły muzyczne. Marcin Wądołowski opisuje dzieje tych instytucji przez pryzmat ludzi, którzy je tworzyli – działaczy, muzyków, sportowców i kapelmistrzów – pokazując, jak praca i pasja współistniały w realiach przemysłowego miasta. Z tego samego kręgu wyrastają bohaterowie jego tekstów: Józef Pawełczyk, Aleksander Pietrzykowski, Andrzej Czekajski, Józef Marczyński czy Janusz Gątkiewicz – ludzie, którzy potrafili połączyć etos pracy górniczej z potrzebą ekspresji artystycznej i społecznej aktywności.
Trzecia część, opracowana przez Martynę Wiechę, zatytułowana „Artyści i działalność Domu Ludowego kopalni ‘Saturn’”, wprowadza czytelnika w świat kultury wysokiej i amatorskiej rozwijającej się przy kopalniach. Dom Ludowy kopalni „Saturn”, założony w 1910 roku, był jednym z najważniejszych ośrodków życia kulturalnego regionu – miejscem spotkań artystów, amatorów i mieszkańców Czeladzi. Autorka przedstawia działalność teatralną, plastyczną i społeczną związaną z tym miejscem, opisując m.in. fenomen Górniczej Galerii Sztuki w Pałacu Pod Filarami, plenery malarskie organizowane dla górników, a także sylwetki twórców, takich jak Tadeusz Kwaśnik. Zebrane w tej części świadectwa ukazują, jak w środowisku robotniczym rodziła się potrzeba obcowania ze sztuką, tworzenia i współuczestnictwa w kulturze.
Wszystkie części książki, choć odrębne tematycznie, układają się w spójną narrację o tym, jak w cieniu kopalnianych szybów rodziła się i rozwijała kultura. Wspólnym mianownikiem jest tu „człowiek węgla” – twórca kultury niematerialnej Zagłębia Dąbrowskiego, który poprzez muzykę, sport, sztukę i architekturę wyrażał swoją tożsamość i godność.
2. Obchody Dnia Górnika w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1959-1989. Zbiór źródeł prasowych, oprac. M. Wądołowski, Czeladź 2025, ss. 154.
Zagłębie Dąbrowskie, przez dekady zrośnięte z przemysłem ciężkim i wydobywczym, to nie tylko obszar o bogatej historii gospodarczej, ale również przestrzeń ukształtowana przez wartości, rytuały i symbolikę górniczej tradycji. Wśród tych elementów szczególne miejsce zajmuje Dzień Górnika, corocznie obchodzony z rozmachem, pietyzmem i głębokim poczuciem wspólnotowości. W niniejszej publikacji, opartej na autentycznych relacjach prasowych z lat 1959–1989, podejmujemy próbę odtworzenia wieloaspektowego obrazu tego święta – zarówno w jego wymiarze ceremonialnym, jak i społecznym, ideowym czy propagandowym.
Zebrane źródła prasowe nie tylko dokumentują oficjalne narracje epoki PRL, lecz także rzucają światło na praktyki codziennego życia społeczności górniczych. Prezentowane relacje są cennym świadectwem kultury pracy i tradycji zawodowej górników Zagłębia Dąbrowskiego, wpisując się w szerszy kontekst badań nad niematerialnym dziedzictwem kulturowym regionów postindustrialnych.
Muzeum Saturn, jako instytucja powołana do ochrony i popularyzacji dziedzictwa Zagłębia, traktuje tę publikację jako istotny element misji edukacyjnej i naukowej. Wierzymy, że niniejszy zbiór nie tylko wzbogaci warsztat badaczy historii społecznej, kultury robotniczej i dziejów Zagłębia, ale również pozwoli mieszkańcom regionu na nowo odkryć głębię swojej tożsamości lokalnej – tożsamości zakorzenionej nie tylko w krajobrazie przemysłowym, ale i w pamięci symbolicznej oraz obrzędowości codzienności.
