Nie samym węglem człowiek żyje. Niematerialne dziedzictwo postindustrialne Zagłębia Dąbrowskiego, Czeladź 2025, ss. 132.

Wydawca: Muzeum Saturn w Czeladzi

Autorzy: S. Lazar, M. Wądołowski, M. Wiecha, 

Publikacja ma charakter wielowątkowy i interdyscyplinarny. Składają się na nią trzy zasadnicze części, których wspólnym mianownikiem jest człowiek – pracownik, twórca, mieszkaniec i uczestnik kultury.

Pierwsza część, przygotowana przez Stefanię Lazar pod tytułem „Myśl architektoniczna wokół kopalni”, rozszerza perspektywę poznawczą na przestrzeń – ukazuje, w jaki sposób architektura industrialna, socjalna i sakralna współtworzyła życie mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego. Autorka analizuje projekty osiedli robotniczych, budynków użyteczności publicznej, domów kultury i obiektów sakralnych, wskazując na ich rolę w kształtowaniu estetyki i organizacji przestrzeni codzienności. Pokazuje, że architektura była nie tylko tłem przemysłu, ale także materialnym świadectwem społecznych aspiracji i idei modernizacyjnych, które przenikały górnicze miasta XX wieku.

Druga część, autorstwa Marcina Wądołowskiego, zatytułowana „Sportowe i muzyczne rytmy górniczego Zagłębia”, poświęcona jest kulturze fizycznej i muzycznej rozwijającej się wokół kopalń. Autor ukazuje, jak kopalnie stały się ośrodkami nie tylko produkcji, lecz także życia społecznego – miejscami, gdzie powstawały kluby sportowe (CKS Czeladź, Górnik Piaski, Płomień Milowice), orkiestry dęte i zespoły muzyczne. Marcin Wądołowski opisuje dzieje tych instytucji przez pryzmat ludzi, którzy je tworzyli – działaczy, muzyków, sportowców i kapelmistrzów – pokazując, jak praca i pasja współistniały w realiach przemysłowego miasta. Z tego samego kręgu wyrastają bohaterowie jego tekstów: Józef Pawełczyk, Aleksander Pietrzykowski, Andrzej Czekajski, Józef Marczyński czy Janusz Gątkiewicz – ludzie, którzy potrafili połączyć etos pracy górniczej z potrzebą ekspresji artystycznej i społecznej aktywności.

Trzecia część, opracowana przez Martynę Wiechę, zatytułowana „Artyści i działalność Domu Ludowego kopalni ‘Saturn’”, wprowadza czytelnika w świat kultury wysokiej i amatorskiej rozwijającej się przy kopalniach. Dom Ludowy kopalni „Saturn”, założony w 1910 roku, był jednym z najważniejszych ośrodków życia kulturalnego regionu – miejscem spotkań artystów, amatorów i mieszkańców Czeladzi. Autorka przedstawia działalność teatralną, plastyczną i społeczną związaną z tym miejscem, opisując m.in. fenomen Górniczej Galerii Sztuki w Pałacu Pod Filarami, plenery malarskie organizowane dla górników, a także sylwetki twórców, takich jak Tadeusz Kwaśnik. Zebrane w tej części świadectwa ukazują, jak w środowisku robotniczym rodziła się potrzeba obcowania ze sztuką, tworzenia i współuczestnictwa w kulturze.

Wszystkie części książki, choć odrębne tematycznie, układają się w spójną narrację o tym, jak w cieniu kopalnianych szybów rodziła się i rozwijała kultura. Wspólnym mianownikiem jest tu „człowiek węgla” – twórca kultury niematerialnej Zagłębia Dąbrowskiego, który poprzez muzykę, sport, sztukę i architekturę wyrażał swoją tożsamość i godność.

Publikacja została wydana w ramach projektu „Sąsiedztwo niejedno ma imię – pogranicze dąbrowsko-śląskie jako element kulturotwórczy”, realizowanego przez Muzeum Saturn w Czeladzi w 2025 roku dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.